Szczepionki przeciw COVID-19 a objawy w jamie ustnej: jak wyniki badania zostały zniekształcone przez narracje antyszczepionkowe

Badanie, przeprowadzone przez dr Abanouba Riada, profesora uczelni w Katedrze Zdrowia Publicznego Uniwersytetu Masaryka w Brnie, podsumowało wzorce zgłoszeń działań niepożądanych dotyczących jamy ustnej po szczepieniu przeciw COVID-19, wykorzystując standardowe metody farmakowigilancji do identyfikacji zdarzeń pojawiających się w bazie częściej, niż można by się spodziewać. Metody te są rutynowo stosowane przez organy regulacyjne jako system wczesnego ostrzegania. W tym przypadku dominującym wzorcem były dolegliwości sensoryczne. Największą grupę zgłoszeń stanowiły zaburzenia smaku — w tym ageuzja i dysgeuzja — oraz inne objawy czuciowe, takie jak parestezje i hipoestezje w obrębie jamy ustnej. Mniejszą, choć klinicznie istotną część raportów stanowiły objawy śluzówkowe, m.in. aftowe zapalenie jamy ustnej i opryszczka oraz obrzęk warg lub języka. Należy podkreślić, że są to wzorce zgłoszeń w pasywnym systemie nadzoru — a nie rzeczywista częstość występowania objawów w populacji zaszczepionej.

Komentując możliwe związki między szczepieniem a zdrowiem jamy ustnej, dr Riad zaznaczył: „Ważne jest, aby podkreślić, że szczepionki przeciw COVID-19 pozostają bardzo bezpieczne i skuteczne. Zidentyfikowane w tym badaniu objawy były w przeważającej większości łagodne, niegroźne i często przejściowe. Niektóre mogą być zauważalne lub niekomfortowe dla pacjentów, chwilowo wpływając na funkcję jamy ustnej. Z perspektywy zdrowia publicznego monitorowanie takich zdarzeń w rutynowych systemach bezpieczeństwa zwiększa transparentność i wspiera rzetelne poradnictwo kliniczne — bez podważania dobrze udokumentowanego profilu bezpieczeństwa szczepionek.”

Mimo to część platform antyszczepionkowych oraz sceptycznych wobec szczepień przeformułowała ustalenia badania na potrzeby własnej narracji. Serwis Focal Points opublikował artykuł (udostępniony także na X), który przedstawiał dane PEI jako wskazujące na powiązanie szczepień z patologią jamy ustnej, sugerując związek przyczynowy i znaczącą skalę zjawiska. Szwedzki portal TF.nu również stwierdził, że szczepienia przeciw COVID-19 są związane z dyskomfortem w jamie ustnej, ponownie sugerując przyczynowość i pomijając ograniczenia metodologiczne pasywnego nadzoru.

Zniekształcenia te wynikają z dwóch błędów. Pierwszy polega na zamianie wstępnego sygnału na twierdzenie o szkodliwości. Systemy takie jak baza PEI nie określają częstości występowania ani nie udowadniają przyczynowości — sygnalizują jedynie zdarzenia, które należy przeanalizować dokładniej. Sam fakt, że objaw wystąpił po szczepieniu, nie oznacza, że został przez nie wywołany. Drugi błąd to niezrozumienie absolutnego wskaźnika zgłoszeń, który odzwierciedla liczbę danego objawu na 1 000 zgłoszeń działań niepożądanych — a nie na 1 000 zaszczepionych osób. Mylenie tego wskaźnika z zapadalnością prowadzi do nieuprawnionych wniosków epidemiologicznych. Nie można więc prawidłowo przypisywać tych zdarzeń szczepionkom wyłącznie na tej podstawie.

Konsekwencje takich błędów wykraczają poza sferę akademicką. Mogą podważać zaufanie publiczne, sugerując, że rutynowe monitorowanie bezpieczeństwa wykryło poważne zagrożenia, które rzekomo są ignorowane przez regulatorów. Dr Riad tłumaczy: „Takie błędne interpretacje są niebezpieczne, ponieważ przekształcają wczesne sygnały bezpieczeństwa w twierdzenia o szkodliwości, których dane nie potwierdzają. Podważają publiczne zaufanie do szczepionek o dobrze udokumentowanym profilu korzyści i ryzyka. Mogą prowadzić do wahań lub odmowy szczepień nie z powodu nowych danych naukowych, ale z powodu błędnej interpretacji systemów nadzoru, które nie są przeznaczone do wyciągania wniosków o przyczynowości.”

Takie zniekształcenia utrudniają także komunikację kliniczną. Dentysta lub inny pracownik ochrony zdrowia może spotkać pacjentów błędnie przypisujących powszechne i przejściowe objawy w jamie ustnej szczepieniu, co może prowadzić do niepotrzebnej diagnostyki lub skierowań. Również sam system farmakowigilancji może zostać osłabiony — jeśli dane będą wielokrotnie wykorzystywane do tworzenia teorii o „ukrytych zagrożeniach”, może to prowadzić zarówno do niedostatecznego raportowania, jak i nadmiarowych zgłoszeń powodowanych lękiem. Utrudnia to identyfikację realnych sygnałów bezpieczeństwa.

Dla członków zespołu stomatologicznego najważniejszy wniosek brzmi: szczepionki przeciw COVID-19 nie powodują uszkodzeń jamy ustnej, natomiast objawy zgłaszane w systemach nadzoru są sporadyczne, łagodne i przejściowe. Umiejętność ich rozpoznania i właściwego kontekstu klinicznego pozwala uspokajać pacjentów, wspierać rzetelne monitorowanie oraz przeciwdziałać narracjom online, które przekształcają wczesne sygnały bezpieczeństwa w twierdzenia o potwierdzonej szkodliwości.

Artykuł zatytułowany „Krajowa ocena zgłoszeń działań niepożądanych w obrębie jamy ustnej po szczepieniach przeciw COVID-19 w Niemczech (2020–2023)” (“National pharmacovigilance assessment of oral adverse events following COVID-19 vaccination in Germany (2020-2023)”) został opublikowany w październikowym wydaniu International Dental Journal w 2025 r.